میراثی ماندگار در دستان زنان؛سیاهدوزی، هنری ریشهدار در فرهنگ سیستان
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی صبح هامون به نقل از «عصرهامون»، در دل سرزمین کهن سیستان، هنرهایی نسل به نسل از دل زندگی مردم برخاسته و بخشی از هویت فرهنگی این منطقه را شکل دادهاند؛ هنرهایی که تنها نقش تزئینی ندارند، بلکه روایتگر تاریخ، فرهنگ، طبیعت و سبک زندگی مردمان این دیار هستند. «سیاهدوزی سیستان» یکی از همین میراثهای ارزشمند است؛ هنری ظریف که با نخ سیاه بر پارچه، نقشهایی ماندگار از فرهنگ سیستان را به تصویر میکشد.
این هنر که سالها در پوشاک سنتی زنان سیستانی جایگاه ویژهای داشته، امروز در مسیر احیا و بازآفرینی قرار گرفته است؛ مسیری که از آموزش و حمایت از هنرمندان آغاز میشود و تا ورود نقوش سنتی به طراحی لباسهای امروزی و ایجاد فرصتهای جدید برای توسعه صنایعدستی ادامه دارد. سیاهدوزی حالا نهتنها یادگاری از گذشته، بلکه ظرفیتی برای اشتغال، خلاقیت و معرفی هویت سیستان در سطح ملی و فراتر از مرزهاست.
مریم رضایی فعال حوزه صنایعدستی در گفتگو با خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی صبح هامون به نقل از «عصرهامون» بیان کرد: بیش از ۱۰ سال است که به همراه خواهرم طاهره رضایی در زمینه طراحی و تولید لباسهای اجتماعی با استفاده از هنر سیاهدوزی سیستان فعالیت میکنیم.
وی افزود: آشنایی ما با هنر سیاهدوزی بهصورت اتفاقی و از طریق شرکت در دورههای آموزشی فنی و حرفهای شکل گرفت و همان زمان متوجه شدیم هنر ارزشمند و ریشهداری در سیستان وجود دارد که سالها مورد کمتوجهی قرار گرفته است.
این فعال حوزه صنایعدستی ادامه داد: یکی از ویژگیهای شاخص سیاهدوزی، ذهنی بودن این هنر است؛ برخلاف بسیاری از دوختها که الگو و پترن مشخص دارند، بخش قابلتوجهی از طرحهای سیاهدوزی از ذهن هنرمند روی پارچه شکل میگیرد.
رضایی بیان کرد: خطوط اولیه روی پارچه مشخص میشود و ادامه طرح توسط هنرمند و بر اساس ذهنیت و خلاقیت او اجرا میشود؛ بسیاری از این نقوش نیز از طبیعت پیرامون سیستان الهامگرفته شدهاند و هر نقش میتواند نماد، معنا و داستانی از فرهنگ و طبیعت منطقه باشد.
وی با اشاره به جایگاه سیاهدوزی در پوشش سنتی سیستان گفت: درگذشته این هنر بیشتر روی لباسهای زنانه و مردانه و در قسمتهایی مانند یقه، سرآستین و پایین دامن، بهویژه برای لباسهای روزمره و مجلسی مورداستفاده قرار میگرفت.
از آموزش هنرجویان تا راهاندازی کسبوکارهای کوچک
این هنرمند سیستانی خاطرنشان کرد: در طول بیش از یک دهه فعالیت، بیش از ۵۰۰ تا هزار اثر در حوزههای مختلف تولید کردهایم که شامل لباسهای زنانه و مردانه، لباسهای محلی، امروزی، اجتماعی و اداری و همچنین اکسسوریهای تزیینی مانند گوشواره و گردنبند بوده است.
چهار نشان ملی در کارنامه هنرمند سیاهدوز سیستانی
رضایی از کسب چهار نشان ملی در جشنوارههای مختلف خبر داد و گفت: در نمایشگاههای مختلف استانی و ملی حضور داشتهایم و در این سالها توانستهایم برند خود را با عنوان «کیوان نور» در حوزه طراحی لباس به ثبت برسانیم.
وی ادامه داد: همچنین مؤسسه مد و لباس را باهدف توسعه آموزش تخصصی طراحی لباس با سیاهدوزی به ثبت رساندهایم تا بتوانیم این هنر را به شکل تخصصیتر به نسل جدید آموزش دهیم.
این فعال حوزه صنایعدستی با اشاره به فعالیتهای آموزشی خود گفت: تاکنون بیش از ۷۰۰ تا ۸۰۰ هنرجو در شهر زابل، مناطق حاشیهای و روستاهای اطراف آموزشدیدهاند و بسیاری از این افراد امروز بهصورت مستقل فعالیت میکنند و برای خود کسبوکارهای کوچک راهاندازی کردهاند.
رضایی درباره رویکرد خود در طراحیهای جدید اظهار کرد: زمانی که متوجه شدیم حتی بسیاری از جوانان سیستانی با هنر سیاهدوزی آشنایی ندارند، تصمیم گرفتیم این هنر را با نیاز و سلیقه نسل امروز پیوند دهیم و لباسهایی تولید کنیم که در کنار زیبایی و بهروز بودن، هویت و اصالت سیستانی را نیز به نمایش بگذارند.
وی افزود: در طراحیهای خود صرفاً به شیوههای سنتی اکتفا نکردیم، بلکه با حفظ دوختهای اصیل، برخی نقوش و دوختها را در کنار یکدیگر قرار دادیم و سبک جدیدی ایجاد کردیم تا ضمن حفظ هویت سیاهدوزی، برای مخاطب جوان نیز جذابیت داشته باشد.
این هنرمند سیستانی درباره سختیهای فعالیت در این حوزه گفت: حضور در نمایشگاههای مختلف در شهرهای دور، از جمله تهران، با دشواریهای زیادی همراه است؛ حمل محصولات و حضور در مسیرهای طولانی برای یک بانوی هنرمند آسان نیست، اما زمانی که مردم با فرهنگ و هنر سیستان آشنا میشوند و استقبال میکنند، تمام این سختیها شیرین میشود.
رضایی با اشاره به وضعیت بازار صنایعدستی گفت: استقبال مردم از سیاهدوزی طی سالهای گذشته بسیار خوب بوده و هر سال افراد بیشتری با این هنر آشنا میشوند، اما در دو تا سه سال اخیر شرایط بازار دشوارتر شده است.
کاهش نمایشگاهها و گردشگری؛ چالش تازه هنرمندان
وی اضافه کرد: کاهش نمایشگاهها، کاهش گردشگری و شرایط اقتصادی و اجتماعی کشور بر کسبوکارهای بومی تأثیر گذاشته و سیاهدوزی نیز از این شرایط بیتأثیر نبوده است.
این فعال حوزه صنایعدستی سیاهدوزی را ظرفیتی برای ایجاد اشتغال پایدار دانست و گفت: این هنر تنها برای بانوان ظرفیت اشتغال ندارد، بلکه میتواند برای آقایان نیز فرصتهای شغلی مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کند.
رضایی تصریح کرد: اگر زمینهای فراهم شود که بانوان بتوانند در خانه به تولید محصولات سیاهدوزی بپردازند، علاوه بر ایجاد درآمد برای خانوادهها، برای تهیه مواد اولیه، فروش، بستهبندی و عرضه محصولات نیز بازار کار شکل خواهد گرفت.
وی تأکید کرد: حمایت دستگاههای اجرایی از تولیدات بومی میتواند نقش مهمی در رونق این هنر داشته باشد؛ برای نمونه، میتوان از محصولات صنایعدستی سیستان در تهیه هدایای سازمانی و اداری استفاده کرد یا با تولید محصولات پارچهای مانند کیفهای دستی، ضمن حمایت از هنرمندان، به کاهش مصرف پلاستیک نیز کمک کرد.
رضایی ادامه داد: این اقدامات اگرچه در ظاهر کوچک هستند، اما در صورت استمرار میتوانند بازار بزرگی در داخل و حتی خارج از کشور ایجاد کنند و زمینه معرفی فرهنگ و هنر سیستان را فراهم آورند.
حمایت از تولیدات بومی؛ راهی برای رونق سیاهدوزی
وی درباره احیای واقعی سیاهدوزی گفت: زمانی میتوانیم ادعا کنیم این هنر احیا شده است که سیاهدوزی به بخشی از زندگی مردم تبدیل شود و حداقل بهعنوان یک نماد در پوشش سیستانیها دیده شود.
این هنرمند خاطرنشان کرد: هدف نهایی باید این باشد که سیاهدوزی نهتنها در ایران بلکه در بازارهای جهانی معرفی شود و محصولات این هنر به خارج از مرزها راه پیدا کند؛ در این صورت میتوان گفت که سیاهدوزی را ماندگار کردهایم، نه اینکه تنها آن را بهعنوان یک یادگار حفظ کرده باشیم.
رضایی در پایان با اشاره به مهمترین مشکلات فعالان این حوزه گفت: تأمین مواد اولیه یکی از چالشهای اصلی ماست؛ در زابل دسترسی به نخ و پارچه مناسب و متنوع بسیار دشوار است و تنوع مواد اولیه نیز محدود است.
تسهیلات ناکافی، مانعی بر سر راه توسعه تولید
وی افزود: حمایتهای مالی نیز متناسب با نیاز فعالان صنایعدستی نیست؛ دریافت تسهیلات گاهی مستلزم سالها انتظار است و مبالغ وامها نیز باتوجهبه هزینههای امروز تولید، پاسخگوی نیاز هنرمندان نیست.
ضرورت ایجاد بازار فروش برای محصولات سیاهدوزی
این فعال حوزه سیاهدوزی خواستار توجه جدیتر مسئولان به صنایعدستی شد و گفت: برای رونق این هنر و تبدیل آن به یک ظرفیت اقتصادی، لازم است حمایت از هنرمندان، تأمین مواد اولیه، تسهیل دسترسی به تسهیلات و ایجاد بازار فروش بهصورت جدی در دستور کار قرار گیرد.
وی افزود: سیاهدوزی نوعی سوزندوزی سنتی است که بیشتر برای تزیین پیشسینه و سرآستین لباس مورداستفاده قرار میگیرد و در آن عمدتاً از نخ سیاهرنگ، بهویژه نخ ابریشمی، استفاده میشود.
رئیس اداره میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی زابل ادامه داد: این هنر در طول سالیان متمادی عمدتاً توسط زنان سیستانی حفظ و منتقل شده و پوشاک سنتی نیز علاوه بر کارکرد پوششی، همواره بازتابدهنده فرهنگ، شخصیت، باورها و جایگاه اجتماعی مردم منطقه بوده است.
صدور سالانه ۷۰ گواهینامه مهارتی سیاهدوزی
میرحسینی با اشاره به برنامههای آموزشی در حوزه سیاهدوزی گفت: در دورههای آموزشی میراثفرهنگی، سالانه نزدیک به ۷۰ گواهینامه مهارتی در رشته سیاهدوزی برای هنرجویان صادر میشود.
وی تصریح کرد: تاکنون کارگاههای متعددی در سطح شهرستان زابل راهاندازی شده و بیش از ۸۰۰ نفر در این حوزه فعالیت دارند که طی سالهای گذشته موفق به دریافت مجوز تولید شدهاند و روند توسعه این فعالیتها همچنان ادامه دارد.
ساماندهی بازارچه صنایعدستی زابل برای حمایت از هنرمندان سیستانی
وی افزود: در حال حاضر یکی از مشکلات هنرمندان، پراکندگی کارگاهها و نبود یک فضای متمرکز برای عرضه محصولات است؛ به همین دلیل تلاش شده است با ساماندهی بازارچه سنتی، هنرمندان صنایعدستی و تولیدکنندگان محصولات سنتی و سوغات در یک مجموعه مستقر شوند.
بازارچه سنتی زابل میزبان هنرمندان میشود
این مسئول ادامه داد: با شهرداری زابل در این زمینه رایزنیهایی انجام شده و پس از مکاتبات صورتگرفته، مقرر شده است در صورت خروج برخی واحدها از بازارچه، اولویت واگذاری فضا با هنرمندان و فعالان صنایعدستی معرفیشده از سوی میراث فرهنگی باشد.
بازار متمرکز، راهی برای معرفی هنر سیستان
وی بیان کرد: ایجاد یک بازار متمرکز میتواند زمینه معرفی بهتر هنرهای بومی سیستان را برای گردشگران فراهم کند و به افزایش فروش و رونق اقتصادی هنرمندان کمک کند؛ چراکه بسیاری از گردشگران هنگام حضور در منطقه، دسترسی مشخصی به محل عرضه تولیدات صنایعدستی ندارند.
وی با اشاره به حمایتهای دستگاههای مختلف از هنرمندان گفت: پیگیریهایی نیز برای جذب حمایتهای مالی و اختصاص منابع به این مجموعه در حال انجام است تا هنرمندان بتوانند ضمن معرفی آثار خود، محصولاتشان را به شکل مستقیم به بازار عرضه کنند.
این مسئول همچنین از برنامهریزی برای ایجاد فضای جدید عرضه صنایعدستی خبر داد و گفت: در حال رایزنی برای راهاندازی مکانی با هدف فروش و عرضه صنایعدستی و محصولات بومی هستیم و امیدواریم با اجرای این طرحها، شرایط فعالیت و فروش هنرمندان منطقه بهتدریج بهبود پیدا کند.
تسهیلات پنج میلیاردی در انتظار کارگاههای گروهی
وی درباره تسهیلات اختصاصیافته به فعالان صنایعدستی نیز اظهار کرد: میزان تسهیلات به نوع مجوز و ساختار فعالیت هنرمندان بستگی دارد. افرادی که دارای مجوز انفرادی هستند، میتوانند از تسهیلات مربوط به واحدهای انفرادی استفاده کنند، اما در صورت تشکیل کارگاههای گروهی و دریافت مجوزهای مربوطه، امکان بهرهمندی از تسهیلات با سقف بالاتر نیز فراهم خواهد شد.
وی افزود: سقف تسهیلات در برخی طرحها میتواند تا پنج میلیارد تومان افزایش پیدا کند و میراث فرهنگی آمادگی دارد هنرمندان واجد شرایط را برای دریافت این تسهیلات معرفی و حمایتهای لازم را در این زمینه انجام دهد.
این مسئول با اشاره به موضوع بیمه هنرمندان صنایعدستی خاطرنشان کرد: در سالهای گذشته تعدادی از هنرمندان برای استفاده از ظرفیت بیمه تأمین اجتماعی معرفی شدند و سهمیههایی نیز در این زمینه اختصاص یافت، اما برخی افراد به دلایل مختلف از این ظرفیت استفاده نکردند.
وی تأکید کرد: استفاده از ظرفیتهای حمایتی مانند بیمه، تسهیلات و ایجاد بازار فروش میتواند نقش مهمی در تثبیت فعالیت هنرمندان صنایعدستی و حفظ هنرهای بومی سیستان داشته باشد و میراث فرهنگی نیز پیگیری این موضوعات را در دستور کار دارد.
ظرفیت سیاهدوزی برای ورود به طراحی پوشاک مدرن
رئیس اداره میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی زابل با تأکید بر ظرفیت بالای سیاهدوزی در حوزه طراحی لباس بیان کرد: استفاده از طرحها و نقوش سنتی این هنر در طراحی پوشاک مدرن میتواند ضمن حفظ هویت فرهنگی، زمینه تولید محصولات خلاقانه و معرفی ظرفیتهای فرهنگی سیستان را فراهم کند.
میرحسینی گفت: صنایعدستی سیستان حاصل ذوق، خلاقیت و توانمندی هنرمندان منطقه است و بهویژه در میان زنان و جوامع محلی، جایگاه ویژهای دارد.
وی با اشاره به تنوع فرهنگی و جغرافیایی سیستان و بلوچستان افزود: این استان به دلیل برخورداری از اقوام، مذاهب و فرهنگهای متنوع، ظرفیت گستردهای در حوزه صنایعدستی دارد و هر منطقه متناسب با شرایط اقلیمی و فرهنگی خود، هنرها و صنایعدستی ویژهای را شکل داده است.
پوشاک سنتی سیستان؛ جلوهای از هویت فرهنگی
میرحسینی با اشاره به ویژگیهای پوشاک سنتی سیستان اظهار کرد: لباس زنان و مردان سیستان در گذشته بیشتر به رنگهای سفید و روشن بوده که این موضوع با شرایط اقلیمی گرم منطقه ارتباط داشته است.
وی افزود: لباس زنان سیستانی با سوزندوزیهایی همچون سیاهدوزتزیینین میشده و در برخی موارد نیز از خامهدوزی و خمکدوزی استفاده میکردند. سیاهدوزی در پوشاک مردان نیز کاربرد داشته، اما در لباس زنان رواج بیشتری داشته است.
این مسئول ادامه داد: پوشاک اصیل زنان سیستان در گذشته شامل پیراهن گشاد، دامن و جلیقه بود و بر اساس روایت بانوان قدیمی، استفاده از چند دامن علاوه بر پوشش، برای مقابله با وزش بادهای منطقه نیز کاربرد داشته است. لچک نیز از دیگر اجزای پوشش سنتی زنان سیستان به شمار میرفته است.
سیاهدوزی و پیوند آن با پیشینه تمدنی سیستان
رئیس اداره میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی زابل با اشاره به پیشینه تمدنی سیستان گفت: این سرزمین با برخورداری از سابقهای درخشان در تاریخ و تمدن ایران، دارای میراث فرهنگی گستردهای است و بسیاری از جلوههای هنر و فرهنگ آن ریشه در گذشتهای دور دارد.
ضرورت مستندسازی و توسعه سیاهدوزی
میرحسینی تأکید کرد: هدف میراثفرهنگی، معرفی ظرفیتهای شهرها و روستاهای ملی صنایعدستی، ارتقای خلاقیت و نوآوری، توسعه اقتصادی صنایعدستی، حفظ و احیای هنرهای سنتی و ایجاد فرصتهای اشتغال است.
رئیس اداره میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی زابل خاطرنشان کرد: نقوش سیاهدوزی در پیوند با محیط طبیعی و شیوه زندگی مردم منطقه شکل گرفته و در گذر زمان تکامل یافته است؛ ازاینرو استفاده خلاقانه از این نقوش در طراحی پوشاک معاصر میتواند ضمن حفظ هویت تاریخی و فرهنگی، زمینه معرفی هنر سیستان در سطح ملی و بینالمللی را فراهم کند.
وی در پایان بر ضرورت انجام مطالعات علمی برای حفظ، صیانت و توسعه تکنیکها، نقوش و طرحهای بهکاررفته در پوشاک زنان سیستان تأکید کرد و گفت: بهرهگیری از این ظرفیت فرهنگی میتواند در توسعه صنایعدستی، تولید پوشاک ایرانی ـ اسلامی، ایجاد اشتغال و معرفی فرهنگ اصیل سیستان در سطح ملی و بینالمللی نقش مؤثری داشته باشد.
انتهای خبر/
دیدگاهتان را بنویسید