بافتههای طلایی از نیزارهای فراموششدهٔ هامون؛خولکبافی، میراثی بومی در آستانه فراموشی
به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی صبح هامون به نقل از «عصرهامون»، خولکبافی یکی از صنایعدستی کهن و بومی منطقه سیستان است که ریشهای عمیق در فرهنگ، معیشت و شیوه زندگی مردم این ناحیه دارد.
در شهرستان نیمروز، این هنر سنتی از گذشتههای دور بهعنوان یکی از مهمترین مهارتهای خانگی شناخته میشده و نقش قابلتوجهی در تأمین نیازهای روزمره مردم ایفا کرده است. خولکبافی نمادی از خلاقیت، صبر و سازگاری مردم منطقه با شرایط سخت اقلیمی است و هنوز هم در برخی روستاها و میان خانوادههای قدیمی ادامه دارد.
خولک نوعی بافته سنتی است که با استفاده از الیاف گیاهی بومی تولید میشود. مواد اولیه خولکبافی عمدتاً از گیاهانی مانند نی، داز و سایر الیاف طبیعی منطقه تأمین میشود که درگذشته بهوفور در طبیعت سیستان یافت میشد. این گیاهان پس از برداشت، خشک و آمادهسازی شده و سپس با روشهای سنتی به نخ یا رشتههای قابل بافت تبدیل میشوند. تمام مراحل تولید خولک، از تهیه مواد اولیه تا بافت نهایی، بهصورت دستی و بدون استفاده از ابزارهای صنعتی انجام میشود.
در شهرستان نیمروز، خولکبافی بیشتر توسط زنان انجام میشود و این مهارت معمولاً از مادران به دختران منتقل شده است. بسیاری از زنان مسن منطقه از کودکی با این هنر آشنا شدهاند و سالها تجربه در این زمینه دارند. خولکبافی نیازمند دقت، حوصله و مهارت بالاست و هر بافنده باتوجهبه تجربه و ذوق شخصی خود، طرحها و اندازههای مختلفی را خلق میکند. این هنر علاوه بر جنبه اقتصادی، بخشی از هویت فرهنگی خانوادهها محسوب میشود.
سنتی که با طبیعت گره خورده است
محصولات خولکبافی در شهرستان نیمروز کاربردهای متنوعی دارند. از خولکها برای تهیه پرده، دیوارههای موقت، پوشش سقفهای سنتی، حصار، و برخی وسایل مورداستفاده در دامداری و کشاورزی بهره گرفته میشود. درگذشته، خولک یکی از مهمترین مصالح مورداستفاده در ساختوسازهای سنتی بوده و نقش مهمی در زندگی روزمره مردم داشته است. استحکام، سبکی و سازگاری با محیط از ویژگیهای اصلی این محصولات به شمار میرود.
خولکبافی در کنار سایر صنایعدستی سیستان، مانند حصیربافی، نشاندهنده استفاده هوشمندانه مردم از منابع طبیعی است. این هنر نهتنها هزینههای زندگی را کاهش میداد، بلکه باعث میشد مردم با کمترین امکانات، نیازهای خود را برطرف کنند. هرچند با ورود مصالح صنعتی و تغییر سبک زندگی، استفاده از خولک کاهشیافته، اما این هنر هنوز بهعنوان بخشی از میراثفرهنگی منطقه شناخته میشود.
بازار فروش؛ حلقه مفقوده صنایعدستی نیمروز
یکی از مهمترین چالشهای خولکبافی در شهرستان نیمروز، کاهش منابع طبیعی مورداستفاده است. خشکسالیهای مداوم، کاهش سطح آب و ازبینرفتن پوشش گیاهی در سالهای اخیر، دسترسی به مواد اولیه را با مشکل مواجه کرده است. بسیاری از بافندگان برای تهیه الیاف گیاهی ناچارند مسافتهای طولانیتری را طی کنند یا هزینه بیشتری بپردازند. این مسئله باعث شده برخی از فعالان این حوزه فعالیت خود را کاهش دهند.
از سوی دیگر، نبود بازار فروش مناسب و محدود بودن تقاضا برای محصولات خولکبافی، از دیگر مشکلات این هنر سنتی است. امروزه بیشتر محصولات صنعتی جایگزین تولیدات سنتی شدهاند و خولکبافی بیشتر جنبه مصرف محلی یا فرهنگی پیدا کرده است. بسیاری از بافندگان محصولات خود را تنها برای استفاده شخصی یا در حد محدود تولید میکنند و امکان عرضه گسترده آنها به بازارهای بزرگتر وجود ندارد.
بااینحال، خولکبافی میتواند بهعنوان یکی از ظرفیتهای مهم صنایعدستی شهرستان نیمروز موردتوجه قرار گیرد. با برنامهریزی مناسب، این هنر میتواند در قالب مشاغل خانگی احیا شده و به منبع درآمدی هرچند محدود اما پایدار برای خانوادهها تبدیل شود. آموزش نسل جوان، حمایت از بافندگان، تأمین مواد اولیه و ایجاد بازارچههای محلی از جمله اقداماتی است که میتواند به حفظ و تداوم این هنر کمک کند.
خولک؛ هنری که نفسهایش به شماره افتاده است
وی افزود: اهمیت اقتصادی این پرده برای مردم بومی سیستان آن چنان گسترده است که پس از خشکسالی دریاچه هامون، خولک ها را از شمال کشور تهیه میکنیم.
صیاد با بیان اینکه این خولک های بافته شده بیشتر به کشورهای حوزه خلیجفارس صادر میشود، خاطرنشان کرد: از دیگر نقاط کشور برای این نوع پردهٔ سیستان نیز متقاضی وجود دارد چرا که قیمت پایین و کاربرد بسیار مفیدی دارد.
صیاد ضمن ابراز ناراحتی از نبود بازار مناسب اذعان کرد: در حال حاضر که بیشتر کشورهای عربی درگیر جنگ و ناامنی هستند فروش نیز با افت شدیدی روبهرو شده است.
لزوم حمایت از خولکبافان
کارشناسان حوزه میراثفرهنگی معتقدند خولکبافی بخشی از هویت فرهنگی سیستان و بلوچستان است و بیتوجهی به آن میتواند منجر به فراموشی تدریجی این مهارت ارزشمند شود. ثبت و مستندسازی شیوههای بافت، حمایت از استادکاران قدیمی و معرفی این هنر در نمایشگاههای صنایعدستی میتواند نقش مؤثری در زنده نگهداشتن آن داشته باشد.
در مجموع، خولکبافی در شهرستان نیمروز هنری ساده اما پرمعناست که بازتابدهنده تاریخ، فرهنگ و شیوه زندگی مردم این منطقه است. حفظ این هنر نهتنها به معنای پاسداشت میراثفرهنگی است، بلکه میتواند در مسیر توسعه مشاغل بومی و تقویت اقتصاد محلی نیز مؤثر باشد. توجه جدی به خولکبافی، گامی مهم در حفظ هویت فرهنگی و انتقال این میراث ارزشمند به نسلهای آینده خواهد بود.
خولکبافی نیمروز در چنگال خشکسالی
صادق میرحسینی کارشناس میراثفرهنگی در گفتگو با خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی«عصرهامون»، بیان کرد: در گذشته و با وجود آب در این منطقه سالانه حدود یک میلیون مترمربع محصولات خولک بافی تولید میشد؛ اما امروزه باوجود کمآبی سالانه حدود ۱۰۰ هزار مترمربع محصولات خولک بافی تولید میشود که با این وجود نیز این حجم تولید در کشور منحصربهفرد است.
وی افزود: خولک بافی یکی از صنایع اصیل منطقه سیستان است که مردمان منطقه سیستان از ساقه نازک و بلند نوعی نی که از دریاچه هامون تهیه میشد، به خولک بافی و ساخت پردههای حصیری برای جلوگیری از ورود حشرات به خانه، مبادرت میورزیدند که این صنعت نقش مؤثری در تأمین معیشت خانوادهها داشت.
با حمایت هدفمند در زمینه تأمین مواد اولیه، ایجاد بازارچههای محلی و ملی، آموزش نسل جوان و ثبت و معرفی گستردهتر، میتوان این صنعتدستی را نه تنها به عنوان بخشی از هویت فرهنگی، بلکه بهعنوان محرکی برای اشتغال و اقتصاد محلی احیا کرد. حفظ خولکبافی نیازمند عزمی فرابخشی است تا این هنر اصیل، حلقهٔ وصل گذشته و آیندهٔ سیستان باقی بماند.
انتهای خبر/
دیدگاهتان را بنویسید